ค่า DO (Dissolved Oxygen) หรือค่าดีโอ คือปริมาณออกซิเจนที่ละลายอยู่ในน้ำ นิยมแสดงเป็นหน่วยมิลลิกรัมต่อลิตร (mg/L) เป็นออกซิเจนที่ปลา กุ้ง และสิ่งมีชีวิตในน้ำใช้หายใจ การติดตามค่านี้จึงช่วยประเมินว่าสัตว์น้ำมีออกซิเจนเพียงพอหรือไม่สำหรับบ่อเลี้ยง ค่า DO เปลี่ยนได้ตลอดวัน การวัดเพียงครั้งเดียวจึงอาจไม่พบช่วงที่ออกซิเจนต่ำ โดยเฉพาะเวลากลางคืนถึงก่อนพระอาทิตย์ขึ้น ผู้เลี้ยงควรดูทั้งระดับที่วัดได้ แนวโน้มการเปลี่ยนแปลง และพฤติกรรมสัตว์น้ำร่วมกัน

ค่า DO ในน้ำควรอยู่ที่เท่าไร?

สำหรับการดูแลสัตว์น้ำทั่วไป ประมาณ 5 mg/L ขึ้นไปเป็นแนวทางเบื้องต้นที่ใช้พิจารณาความเพียงพอของออกซิเจนได้ แต่ไม่ใช่เกณฑ์เดียวสำหรับสัตว์น้ำทุกชนิด เพราะความต้องการต่างกันตามชนิด ขนาด ระยะการเจริญเติบโต และอุณหภูมิน้ำ สิ่งสำคัญคือแยกระหว่างระดับที่สัตว์น้ำพออยู่รอด กับ ระดับที่เหมาะกับการเลี้ยงและการเติบโต ไม่ควรรอให้ค่าออกซิเจนลดลงจนสัตว์น้ำแสดงอาการก่อนเริ่มแก้ไข

หากค่าที่วัดได้ต่ำกว่าเป้าหมายของฟาร์ม หรือมีแนวโน้มลดลงต่อเนื่อง ควรตรวจระบบเติมอากาศและติดตามถี่ขึ้น โดยเฉพาะบ่อที่เลี้ยงหนาแน่น ทั้งนี้ การตั้งค่าควบคุมควรอ้างอิงคำแนะนำสำหรับสัตว์น้ำที่เลี้ยงจริง

ทำไมค่า DO จึงลดลง โดยเฉพาะช่วงกลางคืน

ออกซิเจนในบ่อได้มาจากการแลกเปลี่ยนกับอากาศ การเติมอากาศ และการสังเคราะห์แสงของพืชน้ำหรือแพลงก์ตอน ขณะเดียวกัน สัตว์น้ำและจุลินทรีย์ก็ใช้ออกซิเจนอยู่ตลอด

กลางคืนไม่มีการสังเคราะห์แสง แต่ออกซิเจนยังถูกใช้ในการหายใจและย่อยสลายสารอินทรีย์ ค่า DO จึงมักลดลง และอาจต่ำที่สุดใกล้รุ่งในบ่อที่มีแพลงก์ตอนปัจจัยที่ควรเฝ้าระวัง ได้แก่

อุณหภูมิ ความเค็ม และความดันบรรยากาศมีผลต่อการละลายของออกซิเจน ส่วนผลจากฝนขึ้นอยู่กับสภาพบ่อ จึงไม่ควรสรุปว่าฝนทำให้ค่า DO เพิ่มหรือลดเหมือนกันทุกครั้ง

วิธีวัดค่า DO ให้สะท้อนสภาพบ่อจริง

การวัดด้วย DO Meter หรือเครื่องวัดออกซิเจนในน้ำช่วยให้ตรวจค่าที่ตำแหน่งและระดับความลึกที่ต้องการได้ โดยควรปฏิบัติดังนี้

1. เตรียมเครื่องตามคู่มือ
   ตรวจความสะอาดและสภาพหัววัด พร้อมสอบเทียบตามข้อกำหนดของเครื่อง หากวัดน้ำกร่อยหรือน้ำเค็ม ให้ตรวจการตั้งค่าชดเชยความเค็มด้วย
2. เลือกจุดวัดที่เป็นตัวแทนของบ่อ
   วัดบริเวณที่สัตว์น้ำอาศัยและจุดที่น้ำไหลเวียนน้อย ไม่ใช้ค่าจากใกล้เครื่องเติมอากาศเพียงจุดเดียวแทนทั้งบ่อ
3. วัดหลายระดับเมื่อบ่อมีความลึก
   น้ำผิวบ่อกับบริเวณลึกอาจมีค่าแตกต่างกัน จึงควรเลือกตำแหน่งให้สอดคล้องกับพฤติกรรมสัตว์น้ำ
4. รอให้ค่าคงที่ก่อนบันทึก
   ใช้หัววัดตามคำแนะนำของผู้ผลิต เพราะเซ็นเซอร์แต่ละชนิดอาจต้องการการไหลผ่านของน้ำต่างกัน
5. บันทึกบริบทควบคู่กับตัวเลข
   ระบุเวลา จุดวัด ความลึก อุณหภูมิ และสถานะเครื่องเติมอากาศ เพื่อเปรียบเทียบผลได้อย่างมีความหมาย

ควรให้ความสำคัญกับการวัดก่อนพระอาทิตย์ขึ้น และเปรียบเทียบกับช่วงบ่าย รวมถึงเพิ่มการตรวจเมื่อสภาพอากาศเปลี่ยนหรือสัตว์น้ำมีพฤติกรรมผิดปกติ

ค่า DO ต่ำควรแก้ไขอย่างไร?

เมื่อพบค่าออกซิเจนต่ำกว่าเป้าหมาย ควรเริ่มจาก ตรวจและเพิ่มการเติมอากาศให้เหมาะกับบ่อ พร้อมวัดซ้ำเพื่อดูว่าระดับออกซิเจนฟื้นตัวหรือไม่

แนวทางดำเนินการ ได้แก่

• ตรวจไฟฟ้า ปั๊มลม เครื่องตีน้ำ และอุปกรณ์จ่ายอากาศว่าทำงานครบ
• เพิ่มการเติมอากาศในบริเวณที่สัตว์น้ำเข้าถึงได้
• ลดหรือพักการให้อาหารชั่วคราวเมื่อสัตว์น้ำเครียดหรือกินอาหารลดลง แล้วประเมินใหม่หลังคุณภาพน้ำดีขึ้น
• ตรวจอาหารเหลือ ของเสียสะสม และความหนาแน่นในการเลี้ยง เพื่อแก้สาเหตุระยะยาว

หากปลาขึ้นมาฮุบอากาศหรือรวมตัวใกล้จุดเติมอากาศ ควรตรวจค่า DO ทันที แต่อาการเหล่านี้อาจเกี่ยวข้องกับปัญหาคุณภาพน้ำอื่นด้วย จึงไม่ควรวินิจฉัยจากพฤติกรรมอย่างเดียวค่า DO เป็นเพียงส่วนหนึ่งของการดูแลน้ำ ควรพิจารณาอุณหภูมิ แอมโมเนีย ไนไตรต์ และความเป็นกรด-ด่างร่วมกัน โดยอ่านพื้นฐานเรื่องความเป็นกรด-ด่างเพิ่มเติมได้ที่ ค่า pH คืออะไร?

ใช้ระบบควบคุมค่า DO เมื่อใดจึงเหมาะสม

บ่อที่ต้องตรวจค่าบ่อย มีความหนาแน่นในการเลี้ยงสูง หรือมีความเสี่ยงช่วงกลางคืน อาจพิจารณาใช้ DO Controller สำหรับควบคุมออกซิเจนในน้ำร่วมกับเซ็นเซอร์และเครื่องเติมอากาศ เพื่อสั่งงานตามระดับที่กำหนด

ก่อนเลือกอุปกรณ์ ควรตรวจช่วงการวัด ความเหมาะสมกับน้ำจืดหรือน้ำเค็ม การรองรับอุปกรณ์ไฟฟ้า และการทำงานเมื่อเซ็นเซอร์หรือไฟฟ้าขัดข้อง ระบบอัตโนมัติยังต้องได้รับการตรวจสอบและบำรุงรักษาอย่างสม่ำเสมอ

การติดตามคุณภาพน้ำสามารถเป็นส่วนหนึ่งของสมาร์ทฟาร์มและระบบฟาร์มอัจฉริยะ โดยเลือกระดับการควบคุมให้ตรงกับปัญหาของฟาร์ม สำหรับตู้ปลาและบ่อปลาประดับ สามารถศึกษาการใช้งานร่วมกับระบบปลาสวยงามเพิ่มเติมได้

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับค่า DO

ค่า DO กับ pH ต่างกันอย่างไร?

ค่า DO บอกปริมาณออกซิเจนที่ละลายในน้ำ ส่วน pH บอกความเป็นกรด-ด่าง ทั้งสองค่ามีผลต่อสภาพแวดล้อมของสัตว์น้ำ แต่ใช้วัดคนละเรื่องและใช้แทนกันไม่ได้

น้ำใสแปลว่ามีออกซิเจนเพียงพอหรือไม่?

ไม่เสมอไป ความใสไม่สามารถบอกปริมาณออกซิเจนละลายได้โดยตรง การประเมินว่ามีออกซิเจนเพียงพอหรือไม่ควรอาศัยการวัดค่า DO ร่วมกับสภาพบ่อและชนิดสัตว์น้ำ

เปิดเครื่องเติมอากาศแล้ว ยังต้องวัดค่า DO หรือไม่?

ยังควรวัด เพราะความต้องการออกซิเจนเปลี่ยนตามจำนวนสัตว์น้ำ อาหาร ของเสีย และสภาพอากาศ การที่เครื่องทำงานอยู่ไม่ได้ยืนยันว่าออกซิเจนเพียงพอทั่วทั้งบ่อ โดยเฉพาะจุดที่น้ำไหลเวียนน้อย